सुखी माणसाचा सदरा तुम्हाला हवाय का?

कोरडवाहू भागात पावसाळ्याच्या हंगामातील शेतीचे कामे उरकली की पुढचे काही महिने रिकामपण असते. मग टोळके-टोळके एकत्र बसून गप्पा-गोष्टी इथे सुरु असतात. आजूबाजूला असणारा निसर्ग न्याहाळणे हे वेगळे सांगावे लागत नाही इथे.
सुखी माणसाचा सदरा तुम्हाला हवाय का?
Agriculture Agrowon

रोजच्या धकाधकीच्या आयुष्यातून (Life) विसावा मिळवण्यासाठी आपण नेहमीच निसर्गाकडे धावत येत असतो. आतून वाटणारी निसर्गाची (Nature) ओढ ही संवेदनशील, जिंदादिलीची प्रचीती देते. अशा उघड्या डोळ्यांनी आणि जाणून घेण्याच्या मानसिकतेतून निसर्गाजवळ आलो की, निसर्ग स्वतःच तुमचा गुरु (Gudie) बनतो. या गुरूची निसर्गशाळा रात्र-दिवस अखंड सुरु असते. आणि मग आपली भटकंती खऱ्या अर्थाने निसर्गायण बनते.

खरं तर अगदी लहानपणापासून निसर्गशाळा अनौपचारिकपणे माणसांचे व्यक्तिमत्व घडवत असते. आज मागे वळून पाहताना निसर्ग कसा आजूबाजूला भरून होता, हे जाणवते. हायस्कूलमध्ये असताना शाळेतील वर्गाबाहेर जांभुट्या, करवंदाच्या पाट्या घेऊन विकायला बसलेल्या एक-दोन तरी बायका असायच्या. पन्नास पैशाला छोटा पेलाभर जांभुट्या. त्यात मीठ टाकायचे. निळे स्कर्ट आणि पांढरा शर्ट हा आमचा गणवेष. जांभळाच्या सीझनमध्ये आमचे हे निळ्या स्कर्टचे खिसे नेहमीच जांभुट्यांनी भरलेले असायचे. सगळ्यांच्या जिभा पण निळ्या-निळ्या.

चौथी पर्यंत आमच्या मराठी शाळेची वेळ होती सकाळी साडे सात ते साडे दहा. नंतर सुट्टी. पुन्हा अडीच ते साडे पाच अशी शाळा भरायची. मधल्या वेळेत मोठ्ठी सुट्टी. या वेळी आम्हाला खूपच रिकामा वेळ भेटायचा. लांबच्या शेतात, मळ्यांत राहणारे मुले-मुली शाळेच्या परिसरात, व्हरांड्यात असायचे. आमचे घर शाळेजवळच होते. तरीही बऱ्याचदा आम्ही त्यांच्यासोबतच असायचो. मग हमखास ‘रानातल्या गोष्टी’ निघायच्या किंवा काहीतरी गूढ, रहस्यमय ऐकायला मिळायचे. जसे एकदा टीब्लू (यांचे नाव असे का, हे आजही कळले नाही ) नानांच्या सुमीने किडलेली दाढ बरी करण्यासाठी तिची आई कशी एकावर एक सात मडके ठेवते आणि मग धूर करून कशी दाढ काढते वगैरे वगैरे.

ह्या सगळ्या गप्पा चालू असताना आमचा एक नित्याचा उद्योग चालू असायचा तो म्हणजे खाऊन टाकलेल्या बोरांच्या बिया वाळूतून, मातीतून गोळा करायच्या. जवळच पडलेला एखादा दगड घेऊन त्या फोडायच्या. त्याच्या आत एक किंवा दोन बदामासारख्या डाळिंब्या निघायच्या, बदामाच्याच रंगाच्या! त्या आम्ही खायचो.

सुट्टीच्या दिवशी घरच्यांबरोबर मळ्यात फिरायला गेलं की, मोठ्या झालेल्या, बिया आलेल्या सुर्यफुलांचा शोध सुरु व्हायचा. एकतर त्या मोठ्याशा फुलाबद्दल खूप आकर्षण असायचे आणि दुसरे म्हणजे सगळीच सूर्यफुले सूर्याकडे तोंड करून आहेत का हे पाहायचे कुतूहल. त्यातल्या त्यात पक्व झालेल्या सूर्यफुलाच्या असंख्य बियांतून एक-एक ‘बी’ काढायची आणि तिथेच दाताने फोडून आतला पांढरा गर खायचा. त्यासाठी आजूबाजूचे शेतंही आम्ही फिरत असू.

शाळेच्या मागे खूप अडचणीत, काटेरी तारेच्या कुंपणामागे एक विलायती चिंचेचे झाड होते. बहुतेक उन्हाळ्याच्या का कसल्याशा सुट्ट्यांमध्ये याला चिंचेचे घोस लागायचे. उंच काटेरी झाडावर लाल, खुललेल्या टपोऱ्या चिंचांचे आकडे काढायसाठी आमचे प्रयत्न चालायचे. मी, आक्की, तायडी, बारकी सगळ्यांचा एकत्र ठरवून केलेला कार्यक्रम असायचा. कुठूनतरी लांब काठी आणून त्याला अल्युमिनीअमच्या तारेचा आकडाच करून ठेवला होता. या आकड्याने आम्ही या चिंचा काढत असू. स्वतः कष्ट करून काढलेल्या या चिंचा खाण्याचा आनंद काही निराळाच असायचा.

आमच्या चुलत चुलत्याच्या उंच बांधावर एक बोरीचे झाड होते. मध्यम जांभळाच्या आकाराइतकी बोरे यायची तिला. ती खूप गोड होती. गर तर खोबऱ्यासारखाच. म्हणून तिला खोबरी बोरच म्हणायचो. बांधाच्या खाली खूप खोल जागा होती, तिथे चुलत्याचा शेण-पाचोळा टाकण्याचा ‘उकिरडा’ होता. शेतात गेलं की पहिली चक्कर बोरीकडे. आधी खाली पिकून पडलेली बोरं शोधायची. नंतर बोरीच्या झाडावर चढायचे. हो, आंब्याच्या झाडाइतकं मोठ्ठं झाड होत ते. त्यावर अगदी सहज चढून फांद्या हलवायच्या आणि बोरे पाडून खायची. चिंचा, बोरे, आवळे, कैरी म्हटलं की तोंडाला मटकन पाणी येतं. मैत्रिणीच्या लांबच्या शेतातल्या कोवळ्या काकड्या तोडून खाण्यासाठी जायचो. वेलीला सापडलेली छोटीशी काकडी दिसल्याचा आनंद, शेताजवळूनच वाहणारा मोठा ओढा, काठावर असलेली गूढ दाट झाडी आणि कुठल्या तरी वेगळ्याच जगात आल्याचा भास ही सगळी स्वप्नवत दृश्य. हे सर्व करीत असताना त्यातून होणारे शिक्षण, निसर्गाशी नाते, हाच तर अमुर्तपणे रचलेला निसर्गप्रेमाचा पाया.

मी ज्या शहरात सध्या राहत आहे त्याला झाडांचे शहर म्हणावे इतके इथले लोक झाडप्रेमी आहेत. घरांच्या अवती-भवती, रस्त्यांच्या दुतर्फा, इतकेच काय, रस्त्यात आडवे येणारे मोठी झाडे रस्त्याला वळसा घालून येथे वाचवलेली दिसतात. एकदा संध्याकाळी घरी येताना चांगलेच अंधारून आले होते. घराकडे जातानाची वाट थोडीशी निर्जन. दुतर्फा मोठी पामची झाडे, एक आजोबा बनलेला पिंपळवृक्ष. शहरातला झगमगाट येथे अंधाराला व्यत्यय आणत नाही. पुढे झाडांच्या कुशीत लपलेले बंगले आणि त्यापुढे एक छोटीशी शासकीय बाग...असा मोठा थाट. घराकडे चालत जाताना कधी चाफ्याचा तर कधी मस्त रातराणीचा घमघमाट दरवळतो. मध्येच एखाद ठिकाणी जुई फुलवलेली असते. ताजी हवा, वातावरणातील बोचरी थंडी आणि जागोजागी उधळलेले हे नैसर्गिक अत्तर. स्वमग्न, आत्ममग्न, एका वेगळ्या अनुभूतीत आणून सोडते. इतर वेळी नुसतीच सामान्य असणारी मी, निसर्गाच्या सान्निध्यात आनंदून जाते, याचा शोध मला नक्की लागलेला आहे. म्हणूनच अशा अनेक संधी शोधून अनेक गावं भटकणे, तिथली माणसे, तिथला निसर्ग, डोंगरे, नद्या आणि जंगले यांना भेटत आलेय. विशेषतः या माणसांच्या गोष्टींतून मला या सगळ्यांची माहिती भेटत असते.

माहिती शब्द खूप तोकडा पडावा खरे तर. आजकाल आम्ही इंटरनेटवरून, ग्रंथ-पुस्तकांतून आम्हाला हवी ती माहिती घेत असतो. परंतु गावच्या लोकांकडे असणारी माहिती ही नुसती माहिती नसते तर जगण्याच्या अनुभवातून, रोजच्या संघर्षातून आलेल्या उपयुक्त ज्ञानाचा तो साठा असतो. रोजच्या जगण्यात ते ज्ञान वापरावे लागते, त्यामुळे घोकंपट्टी न करतादेखील ते ज्ञान, ते कौशल्य अवगत होत जाते. उदाहरणार्थ पावसाळ्यात अमाप पाऊस पडतो, मोठ्या बाजाराच्या गावाशी असणारा संपर्क काही महिने तुटू शकतो. अशावेळी आजूबाजूच्या परिसरातून कोणत्या भाज्या आणायच्या, आजारी झाले तर कोणते झाडपाल्याचे औषध घ्यायचे हे वेगळे शिकवण्याची गरजच उरत नाही. नियमित वापर होऊन ते ज्ञान, ते कौशल्य आपोआपच आत्मसात होत जाते.

कोरडवाहू भागात पावसाळ्याच्या हंगामातील शेतीचे कामे उरकली की पुढचे काही महिने रिकामपण असते. मग टोळके-टोळके एकत्र बसून गप्पा-गोष्टी इथे सुरु असतात. आजूबाजूला असणारा निसर्ग न्याहाळणे हे वेगळे सांगावे लागत नाही इथे. बहुदा ही जागरूकता मुक्त निसर्गात वावरताना आलेल्या सजगतेतुनच आलेली असावी. मग डोंगर, पाऊस, पक्षी, प्राणी, कीटक आणि झाड या सगळ्याचं ज्ञान गटात चर्चेतून पक्कं होत जातं.

इतर कोणतेच काम हाताशी नसल्याने आलेल्या रिकामटेपणातून कला सुचत जातात. निरीक्षणांची गाणी बनतात, त्याच्या गोष्टी रचल्या जातात. त्यातूनच कलाकार निर्माण होतात. नाच बसवला जातो. आणि ठेकाही धरला जातो त्यावर. त्यातूनच उभा राहतो एखादा तमाशाचा फड, ज्यात स्त्रीपात्र रंगवताना इतकी तल्लीनता येते की नाक टोचून घेतले तरी त्याची लाज वाटत नाही. पुरुषी वेशात वावरताना देखील हा स्त्रीपात्र करत असावा याची खात्री पटावी. कधी कांबड, तारफा, मोरगा, फुगडी अशी नृत्यं उभे राहावीत. तर कधी बुहाड्याच्या माध्यमातून गावचे सांस्कृतिक वैभव निर्माण व्हावे. सोंग नाचवताना मुखवटे तयार करण्यासाठी पुन्हा निसर्गातील झाडांचे, रंगांचे ज्ञान उपयोगी पडते.

अशा या परंपरा निसर्गाशी जोडून हजारो वर्ष, अनेक पिढ्या सांभाळत आलेल्या. माणसांच्या जगण्याला समृद्ध करत आलेल्या. शुद्ध हवा, शुध्द पाणी, शुद्ध अन्न, शुद्ध मनांची निखळ माणसे. ज्ञान, कला, साहित्य आणि नैसर्गिक संस्कृतीने संपन्न माणसे. दुसऱ्यावर कोणत्याही स्वार्थाशिवाय प्रेम करणारी माणसे. खिशात पैसा कमी असेल तरी घरात धान्याची पोती आणि जंगलात फळे-भाजी असली की अजून फारशा गरजा नसलेली समाधानी माणसे. यांच्याकडून त्यांचा हा ‘सुखी माणसाचा सदरा’ मला मिळाला.

इमेल – ranvanvala@gmail.com

Read the latest agriculture news in Marathi and watch Agriculture videos on Agrowon. Get the latest updates on Market Intelligence, Market updates, Bazar Bhav, Agriculture Jugad, and Farmer Success Stories.

ताज्या घडामोडींसाठी फेसबुक, ट्विटर, इन्स्टाग्राम आणि टेलिग्रामवर आम्हाला फॉलो करा. तसेच, ॲग्रोवनच्या यूट्यूब चॅनेलला आजच सबस्क्राइब करा.

Related Stories

No stories found.
Agrowon
www.agrowon.com