agrowon agralekh on corporate farming | Agrowon

‘कॉर्पोरेट फार्मिंग’च्या यशासाठी...
विजय सुकळकर
शनिवार, 16 सप्टेंबर 2017

कॉर्पोरेट फार्मिंग संकल्पनेला व्यापक स्तरावर वास्तवात उतरविताना शेतकरी आणि उद्योजक या दोहोंनाही पूरक आणि फायदेशीर धोरण ठरवावे लागेल.

सध्याच्या शेतीत उद्भवणाऱ्या बहुतांश समस्यांचे मूळ हे शेतकऱ्यांकडे असलेल्या कमी जमीनधारण क्षमतेत असल्याचे बोलले जाते, ते खरेही आहे. राज्यात ८० टक्‍क्‍यांहून अधिक शेतकरी अल्प-अत्यल्प भूधारक (पाच एकरापर्यंतच्या जमिनीचे मालक) आहेत. जमीनधारणेत देशाची परिस्थितीही यापेक्षा वेगळी नाही. अशा शेतीत अत्याधुनिक तंत्रज्ञान, यंत्रसामग्री यांचा वापर करण्यात अनेक अडचणी येताहेत.

शेतीतून मिळालेले कमी उत्पादन दूरच्या तर सोडाच, तालुक्‍याच्या बाजारपेठेत पाठवायचे म्हटले तरी वाहतूकखर्च परवडत नाही. आजपर्यंत केवळ कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहासाठी ही शेती केली जायची; परंतु आता शेताच्या लहानशा तुकड्यातून कुटुंबाचा उदरनिर्वाहही होताना दिसत नाही. तुकड्याच्या शेतीतील गुंतवणुकीपासून शेतीमालाच्या विक्रीपर्यंतच्या सर्व समस्या दूर करून फायदेशीर शेतीसाठी शेती तज्ज्ञ आणि उद्योजक ‘कॉर्पोरेट फार्मिंग’ एक चांगला पर्याय असल्याचे मागील सुमारे एका दशकापासून सुचवित आहेत. नुकतेच असे मत सॉल्व्हंट एक्‍सट्रॅक्‍टर असोसिएशनचे अध्यक्ष आणि अदानी ग्रुपच्या शेती व्यापार विभागाचे प्रमुख अतुल चतुर्वेदी यांनी व्यक्त केले. 

तुकड्यांच्या शेतीत उद्भवणाऱ्या समस्या दूर करण्यासाठी गटसमूह शेती, करारशेती असे काही पर्याय शेतकऱ्यांनी अगोदरच शोधले आहेत. उद्योजक-व्यावसायिक यांच्या मदतीने देशातील अनेक ठिकाणी करार शेतीही सुरू आहे; परंतु कॉर्पोरेट फार्मिंग ही यापेक्षा वेगळी पद्धती आहे. गटसमूह शेती आणि करारशेतीत शेती कसणारा हा मूळ जमिनीचा मालक आहे. गटसमूह शेतीत निविष्ठांची खरेदी, काही शेतीकामे आणि शेतीमालाची विक्री सामुदायितरीत्या केली जातात; तर करारशेतीत उद्योजक निविष्ठा, तंत्रज्ञान शेतकऱ्यांना पुरवितो. उत्पादित मालाची स्वःत खरेदी करून नफ्यातील ठराविक हिस्सा शेतमालकाला दिला जातो.

कॉर्पोरेट फार्मिंगमध्ये शेतीचे एकत्रिकरण करून अशा मोठ्या आकाराचे शेती क्षेत्र उद्योजकांकडून कसले जाणार आहे. या बदल्यात शेतकऱ्यांना जमिनीचे भाडे मिळणार आहे. अशा प्रकारच्या शेतीत गुंतवणूक, तंत्रज्ञानाचा वापर वाढून उत्पादकता आणि उत्पादन वाढेल. मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध शेतीमालावर प्रक्रिया; तसेच त्यांची देश-विदेशात विक्री उद्योजकाला सुलभ होणार आहे. कॉर्पोरेट फार्मिंगमध्ये लागवडयोग्य जमिनीबरोबर पडीक जमीनही मोठ्या प्रमाणात पिकाखाली येऊ शकते. शेतीबरोबर पूरक व्यवसायातही उद्योजक उतरू शकतात. 

काही ठिकाणी उद्योजकांनी भाडेतत्त्वावर घेतलेल्या शेतकऱ्यांच्या जमिनी पुन्हा मूळ मालकांना परत केल्या नाहीत; तसेच करार अथवा कॉर्पोरेट शेतीत काही कारणाने नुकसान झाल्यास शेतकऱ्यांनाही अडचणीत आणले आहे. कॉर्पोरेट शेतीत शासनाला केवळ शेतकरी आणि उद्योजक यांची सांगड घालून देऊन चालणार नाही; तर अशा शेतकऱ्यांना कायद्याने संरक्षण मिळेल हे पाहावे लागेल.

कॉर्पोरेट शेतीत जमीनमालकाला ठराविक भाड्याबरोबर नफ्यातील काही हिस्साही  मिळायला हवा. आपल्या देशात अर्ध्याहून अधिक लोकसंख्या शेतीवर अवलंबून आहे. कॉर्पोरेट शेतीने मोठा शेतकरी वर्ग व्यवसायापासून तुटणार आहे. अशा शेतीत मनुष्यबळाचा वापरही कमीच होणार आहे. अशावेळी शेती व्यवसायापासून दुरावलेल्या शेतकऱ्यांना रोजगाराची पूरक साधने शासनाने उपलब्ध करून द्यायला हवीत.

देशात कॉर्पोरेट फार्मिंग या संकल्पनेला व्यापक स्तरावर वास्तवात उतरविताना शेतकरी आणि उद्योजक या दोहोंनाही पूरक आणि फायदेशीर धोरण ठरवावे लागेल. असे केले नाही तर कृषिप्रधान असलेल्या आपल्या देशात वेगळ्याच आर्थिक-सामाजिक समस्या निर्माण होऊ शकतात, हे लक्षात घ्यायला हवे. 

इतर संपादकीय
आर्थिक मंदीचे मूळ शेतीच्या दुरवस्थेतमनमोहन सिंग यांनी देशाच्या अर्थव्यवस्थेविषयी...
मासेमारीत हवी सुसूत्रतामागील पाच वर्षांत (२०११-१२ ते २०१७-१८) सागरी...
‘लष्करी’ हल्लाचालू खरीप हंगामात अमेरिकी लष्करी अळी (फॉल आर्मी...
विघ्नकर्ता नव्हे, विघ्नहर्ता बना! स ध्या देशापुढे गंभीर असे आर्थिक संकट उभे आहे....
शेतकऱ्यांच्या ‘महारोषा’चे काय?मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या नेतृत्वाखालील...
श्रमशक्तीच्या जागरातून घडवूया समृद्ध...कितीही प्रगती झाली तरी मानवी जीवन, निसर्ग आणि...
विविधतेतच एकताहिंदी भाषा दिनानिमित्त केंद्रीय गृहमंत्री अमित...
मज चंद्र हवास्थळ बंगळूर, सात सप्टेंबरची मध्यरात्र, वेळ १...
‘लष्करी अळी’बाबत सरकार उदासीनच!देशातील वीसपेक्षा जास्त राज्यांमध्ये आणि एक कोटी...
जल ‘अ’नीतीया वर्षी महापूर आणि दुष्काळ या दोन्ही समस्यांचा...
मराठवाडा वॉटर ग्रिडचा संशयकल्लोळ! चिमणीचा खोपा ते राजवाडा, असे निवाऱ्याचे अनेक...
अन्नद्रव्यांचा वापर हवा संतुलितचशेतकऱ्यांनी माती आणि पाणी परिक्षणाबरोबरच...
कामाच्या दर्जात तडजोड न स्वीकारणारा...सर विश्वेश्वरय्या यांच्या कामाची मुहूर्तमेढ धुळे...
अंगावर काटा येणारच!देशाचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी मधुरेमध्ये दाखल...
मराठवाड्यात उसाला पर्याय हवाचयावर्षी मराठवाड्यात पडलेला तुटपुंजा पाऊस, ६६ पैकी...
गटशेती योजना चांगली; पण...रा ज्यातील शेती लहान लहान तुकड्यांमध्ये विभागली...
‘स्मार्ट’ निर्णयरा ज्य शासनाचा पाच वर्षांचा कार्यकाळ आता पूर्ण...
कृष्णेचे भय संपणार कधी?कोल्हापूर, सांगली परिसरात १९८९ मध्ये मोठा पूर आला...
महापुराचा वाढता विळखानिसर्गापुढे माणूस हतलब होतो आणि पुराचे रौद्र रूप...
आधुनिक ‘सापळा’मा गील तीन-चार वर्षांपासून वाढत्या नैसर्गिक...