लाळ्या खुरकुत रोग होण्यामागची ही आहेत कारणे!

लाळ्या खुरकुत हा आर्थिक दृष्ट्या अत्यंत महत्वाचा रोग आहे. या रोगामुळे आपल्या देशाचं १२ ते १४ हजार कोटी रुपयांचं नुकसान दरवर्षी होत असते. लाळ्या खुरकुत रोगाची लक्षणे, त्यावरील उपाययोजना याबद्दल प्रा. डॉ. अनिल भिकाने काय म्हणतायेत ते वाचूया.
Foot and Mouth Disease
Foot and Mouth DiseaseAgrowon

लाळ्या खुरकुत रोगाची लक्षणे, त्यावरील उपाययोजना याबद्दल प्रा. डॉ. अनिल भिकाने काय म्हणतायेत ते वाचूया.

१. लाळ्या खुरकुत रोगाचे एकूण आर्थिक महत्व काय आहे?

लाळ्या खुरकुत हा आर्थिक दृष्ट्या अत्यंत महत्वाचा रोग आहे. या रोगामुळे आपल्या देशाचं १२ ते १४ हजार कोटी रुपयांचं नुकसान दरवर्षी होत असते. या रोगामध्ये दिसून येणारे दुष्परिणाम म्हणजे दुधाळ जनावरांचे दुग्धोत्पादन मोठ्या प्रमाणावर कमी होते. नियमित माजावर येण्याचे प्रमाण कमी होते, वंध्यत्वाच्या समस्या निर्माण होतात. गाभण जनावरांमध्ये गर्भपात होण्याची शक्यता असते. लहान वासरांची वाढ खुंटते. एकूणच उत्पादनक्षमतेवर आणि प्रोजौत्पाद्न क्षमतेवर विपरीत परिणाम दिसून येतो. लाळ्या खुरकुत प्रादुर्भावग्रस्त भागातील प्राणीजन्य पदार्थांची निर्यात इतर देशांत करण्यावर बंधने येतात. निर्यातीवर विपरीत परिणाम झाल्याने देशावर आर्थिक परिणाम होत असतो.

२.लाळ्या खुरकुत रोग होण्यामागची कारणे कोणती आहेत?

हा विषाणुजन्य (Viral) रोग आहे. अप्तोव्हायरस (Apthovirus) नावाचा विषाणू पिकोर्णाव्हीरीडी (Picornaviridae) या कुटुंबातील आहे. या विषाणूच्या सात जाती असून साठाहून अधिक उपजाती आढळून आलेल्या आहेत. ओ, ए, सी, आशिया -१, सॅट-१, सॅट-२ व सॅट ३ अशा सात प्रमुख जाती आहेत. आपल्याकडे ओ, ए आणि आशिया-१ या तीन जाती आढळून येतात. अधिक प्रकारच्या जाती असल्याने लसीकरणाच्या (Vaccination) दृष्टीने प्रतिकारशक्ती तयार करण्यास बाधा आणू शकतात. मात्र हा विषाणू थंड वातावराणामध्ये अधिक आढळून येतो. उष्ण वातावरणामध्ये जास्त काळ टिकत नाही. सर्वसाधारणपणे आपल्या देशात हिवाळ्यात डिसेंबर-जानेवारी ते फेब्रूअरी-मार्च पर्यंत दिसून यायचा मात्र अलीकडच्या काळात या परिस्थितीत बदल झालेला दिसून येतो.

३. या रोगाचा प्रादुर्भाव अधिक प्रमाणात कोणत्या जनावरांत अधिक दिसून येतो?

दोन खुरे असेल्या जनावरांमध्ये हा रोग जास्त आढळून येतो, यात गाय, म्हैस, शेळी, मेंढी आणि वराह या प्राण्यांचा समावेश होतो. गायीमध्ये या रोगाचा प्रादुर्भाव तुलनेने अधिक दिसून येतो. गायीमध्येही संकरीत गायीमध्ये प्रादुर्भाव, तीव्रता अधिक दिसून येतो. एखाद्या गावामध्ये किंवा गोठ्यामध्ये या रोगाची साथ आली तर १०० टक्के जनावराला या रोगाची बाधा होऊ शकते, मात्र मरतुकीचा विचार केला तर १- २ टक्के देशी जनावरांमध्ये याउलट संकरीत जनावरांमध्ये काही प्रसंगी हि मरतुक १० ते २० टक्क्यापर्यंत जाऊ शकते. वयाचा विचार करता, लहान वासरे या रोगाला जास्त प्रमाणात बळी पडून मरतुकीचे प्रमाण अधिक असते. दुधाळ जनावरे सुद्धा दुधाचा अधिक ताण पडल्याने बळी पडण्याची शक्यता अधिक असते.

Foot and Mouth Disease
Mission लाळ्या खुरकुत निर्मुलनाचे | Eradication Of FMD | ॲग्रोवन

४. लाळ्या खुरकुत रोगाची लक्षणे कोणती आहेत?

या रोगामध्ये सुरुवातीला ताप येतो, हा ताप काहीवेळेस १-३ दिवस राहू शकतो. ताप येणे हे अनेक संसर्गजन्य रोगाचे लक्षण आहे, फक्त तापावरून या रोगाचे निदान करता येत नाही. दुसऱ्या-तिसऱ्या दिवशी त्यांच्या तोंडामध्ये येणारे फोड, तसेच पायातील मधल्या बेचक्यात फोड येतात. हे फोड फुटून लाल जखम तयार होते. त्वचेचा पडदा फाटतो. अशा जनावराला चारा खाता येत नाही किंवा चारा खात असताना चघळताना खूप त्रास होतो. विशेषकरून निबर, कोरडा चारा जनावरांना चघळताच येत नाही. तोंडातून गळणारी लाळ हि दोरीसारखी लांब असते. जनावरांच्या तोडांत काही नसताना देखील हि जनावरे मचमच असा आवाज येतो. हि जनावरे लंगडताना दिसतात.

५. या रोगाचे दुष्परिणाम कोणते आहेत?

काही जनावरांमध्ये दुष्परिणाम हे कायमचे त्याच्या शरीरावर दिसून येतात. महाराष्ट्रात पाणकावर होण्याचा परिणाम दिसून येतो, ग्रामीण भागातील प्रचलित हा शब्द आहे. हा प्रकार खुरी झालेल्या ८ % जनावरांमध्ये दिसून येतो. विशेषतः संकरीत गायीमध्ये हे प्रमाण अधिक असते. यात अंगावरचे केस मोठ्या प्रमाणात वाढतात. दुपारच्या उन्हात धाप लागायला सुरुवात होते. अशी जनावरे पाण्याकडे आणि सावलीकडे जाण्याचा प्रयत्न करतात. माझ्या अनुभवातून आणि संशोधनातून असे निदर्शनास आले कि तोंडखुरी झाल्यानंतर जनावरांच्या स्वादुपिंडाला सूज येते. स्वादुपिंडातील बीटा पेशी इन्सुलिन कमी प्रमाणात तयार करतात. परिणामी उर्जेचे चयापचय संतुलित राहत नाही.

६. या रोगाविरुद्ध जनावरांचे लसीकरण केव्हा करावे? आणि केल्यानंतर कोणती काळजी घ्यावी?

या रोगाची बाधा झाल्यानतर विशिष्ट लक्षणे ओळखून पशुवैद्कामार्फत उपचार करावा. तोंड सोड्याच्या पाण्याने धुऊन घ्यावे. दिवसातून ३ वेळा बोरोग्लिसीरीन टाकावे. पायाची स्वच्छता करून जंतुनाशकांची फवारणी करावी. अशा जनावरांना कोवळा लुसलुशीत चारा खाण्यास द्यावा. पिठाची कांजी शिजवून द्यावी. या काळात जनावरांची शुश्रुषा अत्यंत महत्वाची आहे. परंतु या रोगाचे निर्मुलन कमी करायचे असल्यास लसीकरण महत्वाचे आहे. वर्षातून दोन वेळा आपण रोगाविरुद्ध लसीकरण केले पाहिजे. चार महिन्याच्या वरील वासरास लसीकरण केले पाहिजे. एक महिन्यानंतर बुस्टर डोस द्यावा. सहा महिन्याच्या वासराला लस दिल्यास बुस्टर ची गरज पडत नाही. लसीकरण केल्यानंतर लसीमुळे प्रतिकारशक्ती तयार होण्यासाठी किमान १५ दिवस लागतात. तीन आठवड्याला पूर्ण प्रतिकारशक्ती तयार होत असते त्यानंतर या रोगाचा प्रादुर्भाव होत नाही सहा महिन्यापर्यंत हि प्रतिकारशक्ती टिकून राहते.

Read the latest agriculture news in Marathi and watch Agriculture videos on Agrowon. Get the latest updates on Market Intelligence, Market updates, Bazar Bhav, Agriculture Jugad, and Farmer Success Stories.

ताज्या घडामोडींसाठी फेसबुक, ट्विटर, इन्स्टाग्राम आणि टेलिग्रामवर आम्हाला फॉलो करा. तसेच, ॲग्रोवनच्या यूट्यूब चॅनेलला आजच सबस्क्राइब करा.

Related Stories

No stories found.
Agrowon
www.agrowon.com