माती-पाणी आणि पिके

पीक चांगले येण्यासाठी पाऊस कधी पडतो, किती जोरात पडतो आणि पडलेल्या पावसाचे नेमके काय होते, हे पाहणेही महत्त्वाचे आहे.
माती-पाणी आणि पिके
Organic FarmingAgrowon

खरे तर माती-पाणी आणि पिके यांचा अत्यंत घनिष्ठ संबंध असून, ते समजण्यात आपण चूक करीत असल्यामुळे शेती-मातीचे खूप नुकसान होत आहे, आपल्याला अपेक्षित उत्पादनसुद्धा मिळताना दिसत नाही. आज आपण पाहतोय पावसाने ओढ दिल्याने अनेक ठिकाणच्या पेरण्या वाया जातात की काय, अशी अवस्था आहे. काही ठिकाणी पाऊस झाला, परंतु नेमकी ओल किती खोल गेली, याचे शेतकऱ्यांना अनुमान येत नसल्याने पेरण्या थांबल्या आहेत. शिवाय या वर्षी राज्याच्या अनेक भागात ढगाळ वातावरण राहत असून पाऊस काही पडत नाही. त्यामुळे देखील पेरणी करावी की नाही, याचा अंदाज शेतकऱ्यांना येत नाही. पाऊस कमी पडला तरी नुकसान जास्त पडला तरी नुकसान, मोजकाच पण अवेळी पडला तरी नुकसान, अशा पेचात राज्यातील शेती सध्या अडकलेली आहे. अशावेळी माती-पाणी आणि पिके यांचा नीट अभ्यास करूनच आपल्याला शेतीत पुढे जावे लागणार आहे.

देशातील ६० टक्के जमीन अयोग्य व्यवस्थापनाने खराब झाली असल्याचे १९४० च्या दशकात कोरडवाहू शेतीचे गाढे अभ्यासक नारायण कानिटकर यांनी सांगितले होते. अधिक दुर्दैवी बाब म्हणजे तेव्हापासून आपले शेती-मातीचे अयोग्य व्यवस्थापन चालूच आहे. त्यामुळे आज आपल्या शेतीची काय परिस्थिती झाली असेल, त्याचे कुठेही नीट मोजमाप नाही. आपण आजपर्यंत शेतीत पाण्यालाच महत्त्व देत आलो आहेत, आजही देतोय आणि पिकांचा मुख्य आधार माती दुर्लक्षितच राहिली आहे. मागील आठ दशकांत जमीन सुधारणेबाबत देशात काही कायदे करण्यात आले, निर्णय घेतले. परंतु हे सर्व काळाच्या ओघात वाहून गेले आहे. त्यामुळे कमी पाऊसमानामुळे कुठे जमिनीचे वाळवंटीकरण होत आहे, तर कुठे अति पावसाने मातीची धूप होऊन ती पेरणीयोग्य सुद्धा राहत नाही, हे वास्तव आपल्याला स्वीकारावेच लागेल.

भारतात जवळपास १६ फूट खोल गाळाची माती आहे तर महाराष्ट्रातील माती चार ते पाच फूटच खोल आहे. शेतीसाठी मातीच्या खोलीचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे. राज्यात जमिनीचे खोल, मध्यम खोल आणि हलकी व उथळ असे तीन प्रकार आढळतात. जमिनीच्या या तिन्ही प्रकारची सध्या काय अवस्था आहे, याचा नव्याने अभ्यास करून त्यानुसार पीकपद्धतीचे नियोजन शेतकऱ्यांना मिळायला पाहिजे. राज्यातील काळ्या चिकणमातीच्या जमिनीला सुकल्यावर खूप भेगा पडतात. पिकांची मुळे तुटतात. त्यामुळे मातीत ओल असूनही पिकांना पाणी वापरता येत नाही. खोल जमिनीत पिकांना १९ ते २४ टक्के पाणी उपलब्ध होते तर हलक्या मातीत हे प्रमाण फक्त ११ टक्के आहे. आपल्या राज्यात सिंचनाची सोय असेल तर एकाच शेतात तिन्ही हंगामांत व्यापारी पिके घेतली जातात. नाहीतर शेतात वर्ष-दीड वर्ष राहणारे ऊस, केळीसारखी पिके घेतली जातात. त्यात पाण्याचा अनियंत्रित वापरही होत असल्याने जमिनी खराब होण्याचे प्रमाण वाढले आहे.

अशा जमिनीची तीन वर्षांत एकदा खोल नांगरट करावी. त्यात सेंद्रिय खतांचा वापर भरपूर करावा. कंटूर बंडिंग करून जमिनीचा पोत सुधारल्यावरच पिके घ्यावीत, अशा सूचना फार पूर्वी करण्यात आल्या आहेत, पण अमलात कोण आणणार, हा प्रश्‍न आहे. पाऊस किती पडतो, त्यावरून पीक किती येणार हे आपल्याकडे ठरते. परंतु पीक चांगले येण्यासाठी पाऊस कधी पडतो, किती जोरात पडतो आणि पडलेल्या पावसाचे नेमके काय होते, हे पाहणेही महत्त्वाचे आहे. याबाबतचा अभ्यासही फार पूर्वीच झालेला असताना तो राज्यातील शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचलाच नाही.

Read the latest agriculture news in Marathi and watch Agriculture videos on Agrowon. Get the latest updates on Market Intelligence, Market updates, Bazar Bhav, Agriculture Jugad, and Farmer Success Stories.

ताज्या घडामोडींसाठी फेसबुक, ट्विटर, इन्स्टाग्राम आणि टेलिग्रामवर आम्हाला फॉलो करा. तसेच, ॲग्रोवनच्या यूट्यूब चॅनेलला आजच सबस्क्राइब करा.

Related Stories

No stories found.
Agrowon
www.agrowon.com