शास्त्रीय, उत्कृष्ट व्यवस्थापनातून बीटल शेळीपालन यशस्वी

सातारा जिल्ह्यातील शेळकेवाडी येथील जितेंद्र शेळके यांनी दहा वर्षांपूर्वी शेळीपालन व्यवसाय सुरू केला. अविरत कष्ट, चिकाटी, शास्त्रीय व्यवस्थापन, कुटुंबातील सदस्यांचा हातभार व बाजारपेठांचा अभ्यास यातून व्यवसायात यश मिळवित त्याचे अर्थकारण त्यांनी सक्षम केले आहे.
शास्त्रीय, उत्कृष्ट व्यवस्थापनातून बीटल शेळीपालन यशस्वी
वाढ व आरोग्य चांगले राहण्यासाठी शेळ्यांना चरण्यास बाहेर सोडले जाते.

सातारा जिल्ह्यातील शेळकेवाडी येथील जितेंद्र शेळके यांनी दहा वर्षांपूर्वी शेळीपालन व्यवसाय सुरू केला. अविरत कष्ट, चिकाटी, शास्त्रीय व्यवस्थापन, कुटुंबातील सदस्यांचा हातभार व बाजारपेठांचा अभ्यास यातून व्यवसायात यश मिळवित त्याचे अर्थकारण त्यांनी सक्षम केले आहे. सातारा शहरातील अजिंक्यतारा किल्ल्यापासून सुमारे सहा किलोमीटरवर शेळकेवाडी हे सुमारे दोन हजार लोकसंख्येचे गाव आहे. पाण्याची उपलब्धतता असल्याने गावात बहुतांशी बागायत शेती व त्यातही ऊस घेतला जातो. गावातील जितेंद्र सुदाम शेळके हे पदवीधर शेतकरी असून, त्यांची पाच एकर शेती आहे. ऊस, आले व अन्य हंगामी पिके ते करतात. शेतीला पूरक व्यवसायाचा शोध त्यांनी सुरू केला. दुग्ध व्यवसायापेक्षा शेळीपालनाचे अर्थकारण त्यांना भावले. शेळीच्या जातींची पारख सव २०११ मध्ये शेळीपालनाचा श्रीगणेशा केला. शेतात साध्या पद्धतीने शेडची उभारणी केली. १९ उस्मानाबादी जातीच्या शेळ्या व एक बोकड आणला. काही कालावधीनंतर ही जात कमी करून राजस्थान कोटा, सोजत, पंजाबी बीटल आदी जातींचे संगोपन सुरू केले. सर्व जातींची वैशिष्ट्ये व गुमधर्म तपासताना बीटल ही जात तुलनेने फायदेशीर वाटली. सन २०१३-१४ मध्ये पंजाबमध्ये जाऊन सर्वत्र फिरून चांगल्या बीटल शेळ्यांची निवड करत खरेदी केली. बीटल जात का निवडली? 

  • पूर्ण वाढ झालेली शेळी ७० पासून १०० किलोपर्यंत वजनाची होते.
  • मांसासाठी चांगली आहेच. शिवाय दररोज साडेतीन ते चार लिटर दूध देण्याची क्षमता.
  • रोगप्रतिकारक क्षमता चांगली.
  • सरसकट चारा खात असल्याने तो वायाही जात नाही.
  • व्यवस्थापनातील बाबी

  • बीटल जातीच्या संगोपनातून चांगले अर्थाजन होऊ लागले. मग ५० बाय ३० फूट आकाराच्या फार्मची उभारणी केली. सध्या ९० बाय ३० फूट आकाराचे शेड आहे.
  • शेळ्यांना मुक्त संचारासाठी, वाढ व आरोग्यासाठी फार्मच्या मागे कुंपण करून मोकळी जागा.
  • खाद्य ठेवण्यासाठी माळा.
  • शेळ्यांसाठी वेगवेगळे विभाग.
  • फार्मचे रुद्रदेव गोट फार्मिग असे नामकरण.
  • सध्या शेळ्या, बोकड, पिले मिळून बीटल शेळ्यांची संख्या १०४ पर्यंत.
  • प्रत्येक ऋतूच्या आधी शेळ्यांचे लसीकरण.
  • गाभण शेळ्यांची विशेष काळजी घेतली जाते. त्यासाठी ‘सोनोग्राफी’ केली जाते. अशी काळजी घेतल्याने चार ते पाच किलो वजनापर्यंत पिले मिळतात.
  • सुक्या चाऱ्यात सोयाबीन, तूर, हरभरा भुसा तर ओल्या चाऱ्यात मेथी, दशरथ, घास, तुती, मका यांचा वापर.
  • पशुवैद्यकाच्या सल्ल्याने शेळ्यांवर प्रतिबंधक उपचार.
  • संगोपन व विक्रीसाठी जातिवंत शेळ्याची निवड केली जाते.
  • नियोजनपूर्वक कामामुळे दीड वर्षात दोन वेतांतून किमान चार पिले मिळतात.
  • फार्ममध्ये जुळ्यांचे प्रमाण अधिक आहे. काही वेळी तिळेही मिळतात.
  • वर्षभरात बोकडाचे ६० ते ७० किलो, तर शेळीचे ४० ते ४५ किलोपर्यंत वजन मिळते.
  • फार्ममध्ये दिवसाला साडेतीन ते चार लिटरपर्यंत दूध देण्याऱ्या काही शेळ्या आहेत. मागणीनुसार ८० ते १०० रुपये प्रति लिटर दराने दुधाची विक्री होते. महिन्याला त्यातून पाच हजार ते सहा हजार रुपये उत्पन्न मिळते.
  • पूरकला पुन्हा पूरक शेतीला पूरक शेळीपालन व त्याला पूरक म्हणून शेळ्यांची खरेदी- विक्रीचा व्यवसायही सुरू केला. शेळ्यांच्या खरेदसाठी सातत्याने पंजाब प्रातांत जाणे सुरू होते. त्यामुळे तेथील व्यापारी व शेतकरी संपर्कात येत होते. त्यातून जातिवंत शेळ्या मिळू लागल्या. त्यासाठी काही वेळा जास्त पैसेही मोजावे लागले. यातून जितेंद्र यांनी पंजाबात आपले ‘नेटवर्क’ तयार केले. तेथून वाहनाद्वारे दर्जेदार शेळ्या घेऊन येणे, लसीकरण व निर्जंतुकीकरण करून त्या आपल्या वातावरणात ‘सेट’ करणे व विक्री करणे असे या व्‍यवसायाचे स्वरूप ठेवले आहे. व्यवसायाची नवी सुरुवात करणाऱ्या शेतकऱ्यांनाही ही बाब फायदेशीर ठरते. दर दोन महिन्यांतून एकदा पंजाबला जाण्याचे कष्ट जितेंद्र उचलतात. अर्थकारण

  • शेडमधील संगोपन व पंजाबातून आणून विक्री असा प्रत्येकी ५० टक्के व्यवसाय होतो.
  • विविध व्हॉट्‍स ॲप ग्रुप्स व यू-ट्यूब चॅनेल्सच्या माध्यमातून व्यवसायाचे प्रमोशन. त्यातून राज्याबरोबर आंध्र प्रदेश, केरळ, कर्नाटक राज्यांतही विक्री साध्य केली.
  • सरासरी ४० ते ५० किलो वजनाच्या शेळ्यांची (बोकड, पिलांसह) वर्षाला ४० ते ५० संख्येपर्यंत विक्री. दर- प्रति नग २० हजार ते २५ हजार रु.
  • संगोपनासाठी ५० ते ६५ टक्क्यापर्यंत खर्च.
  • पंजाबातून आणलेल्या शेळ्यांची दरवर्षी ३५० ते ४०० पर्यंत विक्री.
  • कुटुंबाची साथ मोलाची जितेंद्र सांगतात, की सुरुवातीच्या काळात व्यवसायात फसवणूकही झाली. मात्र न खचता अनुभवातून पुढे वाटचाल करीत राहिलो. योग्य जातींची निवड, व्यवस्थापन, बाजारपेठ व कष्ट यांचा योग्य मेळ घातल्यास शेळीपालन व्यवसाय आर्थिकदृष्ट्या फायदेशीर होऊ शकतो. मागणीच्या तुलनेत पुरवठा कमी असल्याने या व्यवसायात संधी आहे. कोरोना काळात मला फार झळ बसली नाही. खरेदीदारांची गरज ओळखून त्यांना शेळ्यांचा पुरवठा केला. व्यवसायात पत्नी सुवर्णा, मुले रुद्र व देवेंद्र यांची मोलाची साथ आहे. पंजाबात जाणे होते, त्या वेळी फार्मची जबाबदारी कुटुंबातील सदस्यच पाहत असल्याने व्यवसाय पूर्ण क्षमतेने चालवणे शक्य होते असे जितेंद्र सांगतात. - जितेंद्र शेळके, ९८९००२८७५५, ७९७२३९०२६८

    Read the latest agriculture news in Marathi and watch Agriculture videos on Agrowon. Get the latest updates on Market Intelligence, Market updates, Bazar Bhav, Agriculture Jugad, and Farmer Success Stories.

    ताज्या घडामोडींसाठी फेसबुक, ट्विटर, इन्स्टाग्राम आणि टेलिग्रामवर आम्हाला फॉलो करा. तसेच, ॲग्रोवनच्या यूट्यूब चॅनेलला आजच सबस्क्राइब करा.

    Related Stories

    No stories found.