साहिवाल पालनात तरुणाने दाखवली जिद्द

कुठल्याही व्यवसायात टक्के-टोणपे, यश -अपयश येतच असतात. कागदावर व्यवसायाची गणिते मांडून कोणी यशस्वी होत नाही. त्यासाठी हवी असते जिद्द व मेहनत. त्या बळावरच संतोष प्रमोद पुणजे या युवकाने साहिवाल पालनात यशाकडे झेप घेतली आहे.
साहिवाल पालनात तरुणाने दाखवली जिद्द
देशी जातिवंत साहिवाल गाई आणून दुग्धव्यवसायात जम बसवला आहे.

कुठल्याही व्यवसायात टक्के-टोणपे, यश -अपयश येतच असतात. कागदावर व्यवसायाची गणिते मांडून कोणी यशस्वी होत नाही. त्यासाठी हवी असते जिद्द व मेहनत. त्या बळावरच संतोष प्रमोद पुणजे या युवकाने साहिवाल पालनात यशाकडे झेप घेतली आहे. लातूर जिल्ह्यातील निलंगापासून वीस कि.मी. अंतरावर सरवडी गाव. येथे संतोष पुणजे यांची वडिलोपार्जित पंधरा एकर अर्ध बागायती शेती. वडिलांचा लातूर येथे साखरेचा व्यवसाय. संतोषचे सर्व शिक्षण लातूर येथे झाले असले तरी लहानपणापासून त्याला शेती व गुराढोरांची खूप आवड. २००३ मध्ये बी. कॉम.पर्यंत शिक्षण झाल्यानंतर शेतीत कामाला सुरुवात केली. ठिबकवर तूर, आले, झेंडू, ऊस अशा प्रयोगातून बऱ्यापैकी उत्पादन मिळवलेले. सुमारे दहा वर्षे साठ कि.मी. जाऊन येऊन शेती करताना निसर्गाच्या बेभरवशीपणामुळे फारसे हातात शिल्लक उरत नव्हते. त्यातच २०१५ मध्ये वडिलांचे अकाली निधन झाल्याने कुटुंबाचा भार संतोषवर पडला. वडिलांच्या व्यवसायात त्याला फारसा रस नव्हता. त्यामुळे दुधाच्या व्यवसायाचा विचार सुरू केला. जिल्ह्याच्या ठिकाणी दर्जेदार दुधाला मागणी खूप. म्हशी किंवा संकरित गाईंपेक्षाही देशी गाईंचे पालन करण्याचा निर्णय घेतला. देशी गायींमध्ये कोणत्या घ्यायच्या, याबाबत विचार सुरू केला. गीर गाई मराठवाड्यातल्या हवामानात, त्यातही बंदिस्त गोठ्यात यशस्वी झाल्याचे उदाहरण त्याला आढळले नाही. देवणी, लाल कंधारी या स्थानिक गाईचे दूध उत्पादन कमी. म्हणून कोरडा चारा, शुष्क वातावरणात टिकून राहणाऱ्या व चांगले दूध देणाऱ्या मध्यम बांध्याच्या, लाल व गव्हाळ रंग, काटक शरीरयष्टीच्या साहिवाल पालनाचा विचार पक्का केला. २०१७ ला गावाच्या पुनर्वसनासाठी गावाशेजारची २ एकर शेती गेल्याने बऱ्यापैकी पैसे हातात आलेले. मे २०१८ मध्ये प्रत्येकी ६५ हजार रुपये या प्रमाणे नऊ गाई (त्यात दुसऱ्या व तिसऱ्या वेताच्या निवडून, तर काही वासरासह दुभत्या) आणल्या. लातूरपासून पाच, सहा किलोमीटरवर पेठ शिवारात भाड्याने जागा घेत पत्र्याचे शेड उभारून गोठा केला. स्थानिक कामगार, कमी अनुभव यामुळे त्या दीड वर्षात आठ, दहा वासरे व लाळ्या खुरकूत रोगाने तीन गाई दगावल्या. मग दूध घटले. खर्च आणि उत्पन्नाचा ताळमेळ जमेना. भाड्याची जागा सोडून घरी मोकळ्या जागेत सात, आठ गायी चार महिने सांभाळल्या. या वेळी पशुवैद्यकाच्या ओळखीतून पशुसंवर्धन आयुक्त डॉ. पडिले संपर्कात आले. त्यांना संतोषची जिद्द व जागेची अडचण लक्षात आली. त्यांनी गायी ठेवायची सोय केली, तरी शहरातील मध्यवस्तीची जागा, चारा, पाणी व शेण यांच्या अडचणी वाढू लागल्या. पुन्हा नव्या जागेचा शोध सुरू झाला. सुदैवाने लातूर शेजारील खाडगाव शिवारात रिंग रोडलगत योगेश पाटील यांची मोठी शेती व गोठा होता. कुशल कामगाराच्या अभावामुळे त्यांनी दुग्ध व्यवसाय बंद केलेला. त्यांनी जुन्या गोठ्याची दुरुस्ती व लाइट, पाणी अशा सोई करून देतानाच अडीच एकर जागा प्रति माह बावीस हजार रु. प्रमाणे भाड्याने देऊ केली. ‘आंधळा मागतो एक डोळा अन् देव देतो दोन’ असेच झाले. दोन एकर शेतीमध्ये मका व गजराज गवत लावले. आधी विकत आणलेल्यांपैकी पाच, सहा गाई शिल्लक असल्या, तरी त्या अपेक्षित दूध देत नव्हत्या. त्या विकल्या. गंगानगर (राजस्थान) येथून जाणकार, विश्‍वासू व्यक्तीला सोबत नेऊन एकदा आठ आणि दुसऱ्यांदा नऊ जातिवंत गाई आणल्या. असे असते नियोजन 

  • संतोष यांच्या गोठ्यात एकूण २४ गायी (त्यात १५ दुधाळ) व २६ वासरे आहेत.
  • गोठ्यातच उत्तम जातिवंत पैदाशीसाठी जातिवंत साहिवाल जातीच्या कृत्रिम रेतनमात्रा वापरल्या जातात. त्याच्या यशाचा दर ६० ते ७० टक्के आहे.
  • पशुवैद्यकांकडून वेळोवेळी गाईंची तपासणी केली जाते. वर्षात चार वेळा लसीकरण व आरोग्याची स्थिती सांभाळली जाते.
  • व्यवस्थापनासाठी परराज्यांतील दोन मेहनती व जाणकार कामगार
  • आणले आहेत. ते दोघे चारा, पाणी, दूध काढणे, कालवडींकडे लक्ष देणे अशी सर्व कामे करतात.
  • दिवसातून दोन वेळा हरभरा, मका, गहू भरडा, पेंडी इ. दोन- दोन किलो, त्यात खनिज मिश्रण मिसळून दिले जाते. सुक्या चाऱ्यामध्ये सोयाबीन, हरभरा कुटार, कडबा कुट्टी २ ते ३ किलो, हिरव्या चाऱ्यात मका, गजराज गवत ८ ते ९ किलो प्रति दिन दिले जाते. दूध आणि वजनानुसार त्यात आवश्यक ते बदल केले जातात.
  • चार वेळा स्वच्छ पोटभर पाणी पाजले जाते.
  • दिवसातून एकदा गाई स्वच्छ धुतल्या जातात. गोठाही रोज स्वच्छ केला जातो. अंगाखाली शेण येऊ नये, यासाठी दर थोड्या वेळाने खोऱ्याने ते दूर केले जाते.
  • गाईंना बसण्यासाठी खाली रबरी मॅट टाकल्या आहेत.
  • प्रत्येक गाईचे रेकॉर्ड ठेवले जाते.
  • उत्पन्न आणि खर्च 

  • वासरांना पाजून गाईनुसार आठ ते सोळा लिटर दूध मिळते. सरासरी १० लिटर दूध काढले जाते. त्यामुळे कालवडी व गोरे सशक्त आहेत. दोन्ही वेळचे मिळून १०० ते १३० लिटर दूध मिळते. त्यातल्या संध्याकाळच्या दुधापासून दही व तूप केले जाते. ४५-५० किलो तूप प्रति माह मिळते. १५०० रु. प्रति लिटर प्रमाणे विकले जाते.
  • सकाळी काढलेले ताजे दूध (७० लिटर) रतिबाला दिले जाते. काचेच्या बाटलीत सील करून कामगारामार्फत घरोघरी सहा वाजता पोहोच केले जाते. त्याचा दर ७० रु. प्रति लिटर असतो. दोन, तीन वर्षांपासून ग्राहक टिकून आहेत. बाळाला, आजारी व्यक्ती, वयस्करांसाठी देशी गाईचे दूध आवर्जून देतात. बरेच ग्राहक दुधाच्या प्रतीक्षेत आहेत. भाकड काळ कमी व दुधाचा काळ जास्त ठेवण्याचा त्यांचा प्रयत्न असतो.
  • नुसते शेणखत विकण्यापेक्षा गांडूळ खत केले जाते. २८ वाफ्यांतून दर महिन्याला १५ टन खत मिळतो. (दर १२ रुपये प्रति किलो)
  • गोठ्यातील गोमूत्र हौदात जमा करून सध्या चारा शेतीला दिले जाते. भविष्यात त्यातील काही एक व पाच लिटरमध्ये विक्रीसाठी उपलब्ध करण्याचे नियोजन आहे.
  • उत्पादन खर्च ः जागा भाडे, कामगार, खाद्य, चारा, मिनरल मिक्श्‍चर, औषधे, पेट्रोल, लाइट, बाटली, वाहतूक असा प्रति माह - एक लाख ऐंशी हजार रुपये.
  • एकूण उत्पन्न ः दूध, दही, तूप यासह गांडूळ खत विक्रीतून दरमहा सुमारे दोन लाख चाळीस हजार रु. मिळतात.
  • भविष्यातील नियोजन -गोठ्यातच गाईंची वाढ करत संख्या दोनशेपर्यंत नेणे. - दूध उत्पादन व प्रक्रिया पदार्थ निर्मितीसाठी स्वयंचलित यंत्रणा उभारणे. त्यातून दही, ताक, मसाला दूध, तूप यांचे ब्रॅण्डिंग करणे. - संतोष पुणजे, ७२६३०१०००८

    Read the latest agriculture news in Marathi and watch Agriculture videos on Agrowon. Get the latest updates on Market Intelligence, Market updates, Bazar Bhav, Agriculture Jugad, and Farmer Success Stories.

    ताज्या घडामोडींसाठी फेसबुक, ट्विटर, इन्स्टाग्राम आणि टेलिग्रामवर आम्हाला फॉलो करा. तसेच, ॲग्रोवनच्या यूट्यूब चॅनेलला आजच सबस्क्राइब करा.

    Related Stories

    No stories found.